اللَّه » و تعبيرات ديگرى كه در عرف قرآن مرادف آن است خواهد آمد . و جمله * ( « وَلَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ » ) * تثبيت و استشهاد است براى جمله * ( « وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ . . . » ) * از همين جمله ممكن است استفاده شود كه سوره انعام بعد از بعضى از سوره هاى مكىاى كه قصص انبيا ( ع ) را بيان مىكند - مانند سوره شعراء و مريم و امثال آن - نازل شده ، و از طرفى چون مىدانيم كه سوره انعام بعد از سوره هاى علق و مدثر و امثال آن نازل شده ، نتيجه مىگيريم كه اين سوره در طبقه سوم از سوره هايى است كه قبل از هجرت در مكه نازل شده ( و خدا داناتر است ) . * ( « وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ ) * . . . * ( فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ » ) * راغب مىگويد : « نفق » به معنى تونل و راهى است كه از زير زمين برود ، آن گاه آيه مورد بحث را كه مىفرمايد : « * ( فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الأَرْضِ ) * » ذكر كرده ، سپس مىگويد : و از همين باب است كه سوراخ و لانه موش صحرايى را « نافقاء » ناميده و مىگويند : « نافق - و يا - نفق اليربوع » ، يعنى موش صحرايى به سوراخ رفت ، و نيز از اين باب است كلمه « نفاق » يعنى دخول در دين از درى و خروج از آن از در ديگر خداى تعالى هم به همين معنا اشاره كرده و فرموده است : « إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ - منافقين خارج از دينند » و نيز منافقين را بدتر از كفار دانسته و فرموده : « إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ - منافقين در پستترين درجه و درك دوزخند » و « نيفق » زيرجامه و خشتك آن است . « 1 » و در باره « سلم » مىگويد : « سلم » در اصل لغت چيزى را گويند كه در مواقع خطر به وسيله آن مىتوان به مكانهاى بلند برآمده و سلامت خود را حفظ نمود ، آن گاه اين لفظ اسم شده براى هر چيزى كه آلت بالا رفتن و وسيله آن باشد . خداى تعالى فرموده : « أَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ يَسْتَمِعُونَ فِيه » و نيز فرموده : * ( « أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ » ) * . شاعر هم گفته است : و لو نال اسباب السماء بسلم - و اگر چه به وسيله نردبان به اسباب آسمان دست مىيافت . « 2 » و چون جواب شرط ( ان ) معلوم بوده ، لذا در كلام ذكر نشده ، و تقدير آيه چنين است : « فان استطعت ان تبتغى كذا و كذا فافعل - پس اگر مىتوانى همچو كارى بكنى ، بكن » و مراد از آيه در * ( « فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ . . . » ) * ، چيزى است كه مشركين را مجبور به ايمان كند نه صرف

--> ( 1 ) مفردات راغب ص 502 ( 2 ) مفردات راغب ص 241